Ιστορική αναδρομή
Ο αθλητισμός στη γεωμετρική εποχή

Το πάθος για τους αγώνες και η εξοικείωση με αυτούς άφησαν τη σφραγίδα τους στη γλώσσα. Στον απλό καθημερινό λόγο, εκφράσεις όπως π.χ. "μια ριξιά του δίσκου" ή "μια ριξιά του κονταριού" που χρησιμοποιούν για να ορίσουν χονδρικά μιαν απόσταση, είναι αρκετά συνηθισμένες. Ακόμη, ο ποιητής χρησιμοποιεί μια παρομοίωση από τον αθλητικό χώρο στη δραματική σκηνή του φόνου του Έκτορα, όταν ο Αχιλλέας τον κυνηγάει αλύπητα γύρω από τα τείχη της Τροίας. Παρομοιάζει τους αντιπάλους με άλογα που τρέχουν σε αρματοδρομία θέλοντας να κερδίσουν κάποιο πολύτιμο έπαθλο.
Η εξελιγμένη τεχνική των αθλημάτων και η λεπτομερειακή περιγραφή τους από τους ποιητές είναι κατά κάποιο τρόπο αλληλένδετα. Προϋποθέτουν μακρόχρονη παράδοση των αθλημάτων και συνάμα μακρόχρονο δούλεμα του θέματος από την επική γλώσσα, ώστε αυτή να αποκτήσει το κατάλληλο λεξιλόγιο. Με βάση τα δύο αυτά στοιχεία μπορούμε να πούμε ότι ο αθλητισμός στον ελλαδικό χώρο είχε πίσω του αιώνες προσπαθειών και συστηματικής καλλιέργειας.

Με ποιά χρονολογική σειρά καθιερώθηκαν τα αγωνίσματα που αναφέρουν τα έπη, ποια δηλαδή από αυτά ανήκουν στις παλαιότερες ή νεότερες φάσεις της μυκηναϊκής εποχής και ποιά έχουν εισαχθεί στα γεωμετρικά χρόνια, δεν είναι εύκολο πάντα να προσδιοριστεί.

Στα μυκηναϊκά χρόνια ανήκει η αρματοδρομία, το αριστοκρατικότερο από τα αγωνίσματα, που πρέπει να συνδέεται με την ακμή των μυκηναϊκών πολισμάτων, το ίδιο και η πάλη, η πυγμή και ο δρόμος. Η οπλομαχία, το πιο τραχύ αγώνισμα, ίσως καθιερώθηκε την ίδια εποχή. Τα άλλα αγωνίσματα που αναφέρει ο Όμηρος, δηλαδή το τόξο, το ακόντιο και το άλμα, πιθανόν να διαμορφώθηκαν μετά την παρακμή του μυκηναϊκού κόσμου. Το άλμα είναι το τελευταίο αγώνισμα που εισάγεται στη σειρά των αθλημάτων, γιατί αγνοείται στην Ιλιάδα, αναφέρεται όμως στην Οδύσσεια.

Τα αγωνίσματα που περιγράφονται στην Ιλιάδα, στα "άθλα επί Πατρόκλω", είναι με τη σειρά: η αρματοδρομία, η πυγμαχία, η πάλη, ο δρόμος, η οπλομαχία, ο δίσκος, η τοξοβολία με στόχο και το ακόντιο. Τα έπαθλα τα προσφέρει ο ίδιος ο Αχιλλέας: σκλάβες όμορφες, άλογα, βόδια, μουλάρια, τρίποδες, λεβέτια, κούπες, χρυσάφι, σίδερο. Βραβεία δίνονται και στους νικητές και στους νικημένους. Δεν ξέρουμε όμως αν αυτό σήμαινε ότι η συμμετοχή στους αγώνες ήταν αυτή καθαυτή σημαντική και επομένως όλοι δικαιούνταν να πάρουν βραβείο, ή αν ήταν πρωτοβουλία του Αχιλλέα να δώσει ένα έπαθλο για ενθύμιο σε όλους όσους πήραν μέρος στους αγώνες.

Οι αγώνες γίνονται μπορστά σε όλο το στρατό, κοντά στον τύμβο του Πατρόκλου και δίπλα στη θάλασσα. Η ατμόσφαιρα είναι πολύ ζωντανή, οι θεατές φωνάζουν , ενθουσιάζονται, καμαρώνουν και ενθαρρύνουν τους αθλητές. Βάζουν ακόμη και στοιχήματα, όπως ο Ιδομενέας και ο Αίας ο Λοκρός για το ποιά άλογα θα έρθουν πρώτα, του Εύμηλου ή του Διομήδη.
Οι αγώνες στα ομηρικά έπη δίνουν την ευκαιρία στους ήρωες-αθλητές να κάνουν επίδειξη υπεροχής, να εκδηλώσουν τη λαχτάρα τους για τη νίκη, να χαρούν τον ίδιο τον αγώνα. Η έντονη επιθυμία να νικήσουν δεν τους οδηγεί ωστόσο σε βιαιότητες. Το αθλητικό πνεύμα και οι εκδηλώσεις μεγαλοψυχιας δεν λείπουν από τους αντιπάλους. Όταν η μονομαχία ανάμεσα στον Αίαντα και στον Διομήδη πάει να γίνει επικίνδυνη, το πλήθος επεμβαίνει και τους σταματάει. Ο νικήτης στην πυγμή Επειός σπεύδει να σηκώσει από το έδαφος τον πληγωμένο του αντίπαλο Ευρύαλο. Και με άλλους τρόπους δείχνουν την ευγένεια και την εξιοπρέπειά τους: ο Αντίλοχος που νίκησε στην αρματοδρομία τον Μενέλαο με ριψοκίνδυνη και αντικανονική κίνηση, αναγνωρίζει το λάθος του και παραιτείται από το βραβείο του παραχωρώντας το στον Μενέλαο. Αλλά και αυτός πάλι, μεγάθυμος, απορρίπτει ευγενικά τη χειρονομία συγχωρώντας τον απερίσκεπτο κατά τον αγώνα ζήλο του νεαρού ήρωα. Αυτή ήταν η μαγιά που δημιούργησε το μετέπειτα ολυμπιακό ιδεώδες.

Ο αθλητισμός στην Κρήτη και στις Μυκήνες

Η έλλειψη οποιασδήποτε γραπτής μαρτυρίας από τα προϊστορικά χρόνια ανάγκασε τους μελετητές να στραφούν σε μεταγενέστερες μαρτυρίες, που σχετίζονται όμως με την προϊστορική εποχή, όπως στη μυθική παράδοση και στον Όμηρο, αλλά και να ζητήσουν βοήθεια από άλλες επιστήμες, τη Θρησκειολογία και την Εθνολογία, σχετικά με τους αγώνες άλλων λαών.

Διάφορες θεωρίες είδαν το φώς. Διατυπώθηκε η υπόθεση ότι οι αγώνες ανάγονται σε πρωτόγονα έθιμα που συνδέονταν με το φόνο ενός βασιλιά, ότι σχετίζονται με θρησκευτικές τελετές μυήσεως, ή και με μαγικές τελετές για τον ήλιο. Μια θεωρία υποστηρίζει ότι οι αγώνες ανάγονται σε επιτάφια άθλα που καθιερώθηκαν για να τιμηθεί κάποιος νεκρός γενάρχης. Η θεωρία αυτή είναι ίσως πιο κοντά στην αλήθεια. Στηρίζεται στον Όμηρο, στους επιτάφιους αγώνες που προκήρυξε ο Αχιλλέας για να τιμήσει τον Πάτροκλο, καθώς και στη μυθική παράδοση (αφού όλοι οι πανελλήνιοι ιστορικοί αγώνες σχετίζονται με κάποιο μυθικό ήρωα), τέλος στα μυκηναϊκά μνημεία, που για πρώτη φορά μελετούνται από αυτή την άποψη. Είναι σημαντικό ότι οι γνωστές παραστάσεις μυκηναϊκών αγώνων συνάπτονται συχνά με επιτύμβια μνημεία. Εκτός από τις επιτύμβιες στήλες με τις παραστάσεις αρματοδρομιών, όλες οι παραστάσεις αρματοδρομίας, πυγμής και δρόμου βρίσκονται σε κρατήρες, αγγεία που είχαν ίσως κάποια νεκρική χρήση, αφού είχαν εναποτεθή σε τάφους.

Από την πλευρά αυτή είναι σπουδαίες οι παραστάσεις ταυροκαθαψιών και αρματοδρομιών, ίσως ακόμη και πυγμής, που εικονίζονται μαζί με θρηνωδούς γυναίκες σε μια σαρκοφάγο από το νεκροταφείο της Τανάγρας, των τελευταίων μυκηναϊκών χρόνων.

Οι Μυκηναίοι δεν είναι μόνο οι δημιουργοί του αθλητικού αγωνιστικού πνεύματος. Έδωσαν ακόμα νέο περιεχόμενο στα αθλητικά γυμνάσματα που γνώρισαν από τους Μινωίτες, και φυσικά σε όσους αγώνες επινόησαν οι ίδιοι. Ίσως εξακολούθησαν την τέλεση αγώνων σε θρησκευτικές γιορτές, για να τιμήσουν κάποιο θεό, παράλληλα όμως ίδρυσαν αγώνες επιτάφιους, με σκοπό να τιμήσουν και κάποιους νεκρούς ήρωες.

Η μυθική παράδοση που ανάγει την καταγωγή των ελληνικών αγώνων σε επιτάφια άθλα, οι πληροφορίες του Ομήρου, καθώς και τα προϊστορικά και κυρίως τα μυκηναϊκά ευρήματα από τα μεγάλα αγωνιστικά κέντρα, αποτελούν αδιάψευστες μαρτυρίες.

Το αγωνιστικό πνεύμα στην ελληνική μυθολογία

Το αγωνιστικό πνεύμα, που στα ομηρικά έπη το είδαμε να διαμορφώνεται σε γνήσιο αθλητικό ιδανικό, είναι εξ ίσου ρωμαλέο και διαδεδομένο σε όλη την ελληνική μυθολογία. Και επειδή τόσο οι ομηρικές περιγραφές, όσο και οι διηγήσεις των μύθων αντανακλούν ως ένα σημείο την καθημερινή πραγματικότητα, πρέπει να συμπεράνουμε ότι το αγωνιστικό πνεύμα συνέπαιρνε το μυαλό και την καρδιά των ανθρώπων της εποχής: τη δική τους λαχτάρα για αγώνα πρόβαλλαν οι άνθρωποι στους ήρωες και στους θεούς τους. Η Γιγαντομαχία, ο ανελέητος αγώνας ανάμεσα στους θεούς και στους γίγαντες, έγινε σύμβολο και πρότυπο για κάθε σύγκρουση, ιδίως μεταξύ Ελλήνων και βαρβάρων.

Στους μύθους οι θεοί πολεμούν μεταξύ τους, ενισχύουν θνητούς στους αγώνες τους. Αγωνίζονται για το ποιός θα γίνει κύριος και προστάτης μιας χώρας ή πολιτείας. Η πιο γνωστή έρις αυτού του τύπου είναι ο αγώνας ανάμεσα σστον Ποσειδώνα και την Αθηνά για την προστασία της Αθήνας.

Το ίδιο και οι μυθικοί ήρωες φανερώνουν μια έντονη αγωνιστική διάθεση. Θέλουν αν έρθουν πρώτοι, να ξεπεράσουν τους άλλους, να πραγματώσουν το ιδανικό που διατύπωσε ο ο Ιππόλοχος στο γιό του τον Γλαύκο: αιέν αριστεύειν και υπείροχον έμμεναι άλλων, "πάντα να είσαι ο πιο καλός και να ξεπερνάς τους άλλους". Είναι η ίδια περιλάλητη προτροπή του Πηλέα στο γιό του τον Αχιλλέα την ώρα που κινούσε για τον τρωικό πόλεμο, για να δοξαστεί και να πεθάνει, έτσι πυκνά και αφοριστικά διατυπωμένη στο αρχαιότερο ποιητικό κείμενο του ελληνικού και του ευρωπαϊκού κόσμου, φωτίζει και ερμηνεύει τη στάση και τα ιδανικά όχι μονάχα των ομηρικών ηρώων, αλλά του Έλληνα σε όλη τη διάρκεια της ιστορικής πορείας του αρχαίου κόσμου.

11 Ιουλίου 396 π.χ.
Αρχαίο ημερολόγιο & αγώνες
Επαθλα, βραβεία
Χρονολόγιο αγωνισμάτων
Ιστορική αναδρομή
Ολυμπιακή εκεχειρία
Το αγώνισμα του δρόμου
Χρονολόγηση & Ολυμπιάδες
Γλωσσάρι